“Đánh thức” giá trị từ những công trình công nghiệp cũ

Theo thống kê, trên địa bàn thành phố hiện còn 95 công trình công nghiệp hiện hữu, trong tổng số 185 công trình từng tồn tại. Những cái tên như Nhà máy Bia Hà Nội, Nhà máy Rượu Hà Nội, Nhà máy Xe lửa Gia Lâm, Nhà máy Dệt 8/3, Nhà máy Diêm Thống Nhất... không chỉ gắn với ký ức của nhiều thế hệ, mà còn là “chứng tích đô thị” – lưu giữ câu chuyện về lao động, sáng tạo, và sự chuyển mình của đất nước qua từng thời kỳ.

“Chúng ta có thể giữ lại các công trình như những bảo tàng sống, nhưng cần tổ chức hoạt động phù hợp với từng loại hình, từng địa điểm để thu hút người dân và du khách đến tham quan, trải nghiệm,” — Ông Trương Minh Tiến, Chủ tịch Hiệp hội UNESCO Hà Nội chia sẻ

Từ di sản công nghiệp đến thành phố sáng tạo

Năm 2019, Hà Nội chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO – bước ngoặt quan trọng giúp Thủ đô tái định vị hình ảnh trong khu vực và thế giới.
Từ đây, tư duy “phát triển dựa trên di sản” được thành phố đẩy mạnh, với mục tiêu chuyển đổi không gian công nghiệp cũ thành không gian sáng tạo, văn hóa, nghệ thuật, du lịch và cộng đồng.

Tiêu biểu nhất là Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023, được coi là “phát pháo khởi đầu” cho quá trình hồi sinh hàng loạt di sản công nghiệp như Nhà máy Xe lửa Gia Lâm, Nhà máy Dệt 8/3, Nhà máy Diêm Thống Nhất, Nhà máy Cơ khí Trần Hưng Đạo…

Không gian xưa – nơi từng sản xuất, gia công, nay được khoác lên diện mạo mới: những xưởng cũ trở thành trung tâm triển lãm, studio nghệ thuật, sân khấu biểu diễn, khu cà phê và không gian sáng tạo cộng đồng.

“Không gian sáng tạo cần có sức sống thực sự, chứ không chỉ dừng lại ở việc trưng bày. Rất cần sự tham gia của các cơ quan, doanh nghiệp và cá nhân có tiềm lực để phát triển lĩnh vực này,”
— Chị Nguyễn Phương Châu, người dân Hà Nội, chia sẻ.

Chỉ trong vòng 3 năm qua, thành phố đã có hơn 60 dự án không gian sáng tạo được hình thành từ nhà xưởng, khu công nghiệp cũ. Đây là nguồn lực mềm góp phần thúc đẩy công nghiệp văn hóa – một trong tám ngành kinh tế mũi nhọn mà Hà Nội đang tập trung phát triển.

Hướng đi mới từ quỹ đất di dời nhà máy nội đô

Sau khi Luật Thủ đô (sửa đổi) được thông qua, Hà Nội tiếp tục đẩy mạnh chủ trương di dời các cơ sở công nghiệp khỏi khu vực nội đô để giảm tải hạ tầng, cải thiện môi trường sống, và tái thiết không gian đô thị.

Theo kế hoạch, đến hết năm 2025, sẽ có 9 nhà máy lớn hoàn tất di dời, bao gồm Nhà máy Bia Hà Nội, Nhà máy Xe lửa Gia Lâm, Thuốc lá Thăng Long, Viện Hóa học Công nghiệp Việt Nam, Cao su Sao Vàng, Pin Văn Điển...

Khác với trước đây, quỹ đất sau di dời sẽ không được sử dụng cho dự án nhà ở thương mại hoặc cao tầng, mà được ưu tiên phát triển công trình công cộng, cây xanh, không gian văn hóa và sáng tạo.

“Đây là nguồn lực đất quý giá. Nếu được khai thác hợp lý, không gian này không chỉ mở rộng diện tích sống cho người dân mà còn giúp định vị hình ảnh Hà Nội – Thành phố sáng tạo trong khu vực,” — TS Lê Quang Bình, Điều phối Mạng lưới “Vì một Hà Nội đáng sống”.

Theo các chuyên gia quy hoạch, mô hình “tái sinh di sản công nghiệp” đã được áp dụng thành công tại nhiều thành phố lớn trên thế giới như London (Anh), Seoul (Hàn Quốc), Thượng Hải (Trung Quốc) – nơi các nhà máy cũ được “biến hình” thành bảo tàng, không gian sáng tạo, khu khởi nghiệp hoặc công viên xanh. Nếu được triển khai đúng hướng, Hà Nội hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu khu vực Đông Nam Á về phát triển đô thị sáng tạo trên nền di sản.
Công nghiệp văn hóa – động lực cho du lịch bền vững

Theocác chuyên gia, việc phát triển công nghiệp văn hóa phải gắn liền với du lịch văn hóa, nhằm tạo ra chuỗi giá trị kinh tế – xã hội bền vững.
Các không gian sáng tạo từ di sản công nghiệp có thể trở thành điểm đến mới trong hành trình du lịch đô thị, bên cạnh các di sản truyền thống như Hồ Gươm, Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Hiện Hà Nội đang xây dựng bản đồ số “Không gian sáng tạo”, kết nối hơn 100 điểm đến văn hóa, nghệ thuật, xưởng sáng tạo, quán cà phê nghệ thuật và bảo tàng tư nhân.
Đây là hướng đi giúp du khách có thể trải nghiệm Hà Nội không chỉ qua di tích, mà qua cả hơi thở của sáng tạo đương đại.

Giữ hồn xưa – thổi sức sống mới

Giới chuyên môn cho rằng, việc “hồi sinh” di sản công nghiệp không chỉ là bài toán quy hoạch, mà còn là bài toán văn hóa và bản sắc. Nếu làm tốt, Hà Nội không chỉ giữ được ký ức của một thời công nghiệp hóa, mà còn biến những di sản đó thành nguồn cảm hứng sáng tạo, biểu tượng của đô thị hiện đại.Với cơ sở hạ tầng mang đậm dấu ấn lịch sử, cùng giá trị văn hóa, kiến trúc và tinh thần lao động của nhiều thế hệ, các di sản công nghiệp Hà Nội đang trở thành nguồn lực quý giá cho phát triển sáng tạo đô thị.

Việc chuyển đổi những không gian này không chỉ giúp gìn giữ ký ức lịch sử, mà còn kết nối cộng đồng sáng tạo, tạo điều kiện để người dân thụ hưởng văn hóa và nghệ thuật ngay trong đời sống hàng ngày.